Gìn giữ điệu hát Dô trên quê hương xứ Đoài

Văn Hóa Việt Văn Hóa Truyền thống

Thứ 3, 11/02/2014 16h23

NETVIET - Về với xứ Đoài để ta được chìm đắm với những làn điệu dân ca ngọt ngào, những loại hình văn hóa nghệ thuật giân gian đặc sắc. Một trong những loại hình nghệ thuật dân gian nổi tiếng ở đây là hát Dô ở xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai, thuộc tỉnh Hà Tây cũ, nay là Hà Nội.

 

 

Đền Khánh Xuân, nơi thờ Thánh Tản Viên, người có công giúp dân làng vượt qua đói khổ và truyền dạy cho họ điệu hát Dô độc đáo. Đây cũng là nơi cứ 36 năm một lần, hội Đền được mở để tưởng nhớ công ơn vị thần trong "tứ bất tử" của dân tộc Việt Nam. 

 

Hát Dô gắn với cư dân nông nghiệp và truyền thống thờ thành hoàng làng, được hát vào mùa xuân, ngày mở hội là ngày mùng 10 tháng Giêng Âm lịch. Hát Dô có 3 kiểu hát: Hát Thờ (hát trong đền), hát Trúc, hát múa Bỏ Bộ (hát ngoài sân đền).Hát Dô không có nhạc, chỉ có phách và quạt để làm đạo cụ. Chỉ mộc mạc, giản dị vậy thôi mà hát Dô vẫn truyền tải đến người nghe những giai điệu ngọt ngào, đầm ấm và thanh thoát của quê hương xứ Đoài.

 

Đã từ rất lâu, người dân trong làng ám ảnh nỗi lo sợ mơ hồ về một lời nguyền được truyền từ đời này sang đời khác. Theo tục lệ xưa, người tham gia hát Dô phải thuộc dòng dõi con nhà gia giáo, không phạm lệ làng và phải là những cô gái chưa chồng, chàng trai chưa vợ. Lễ hội xong phải làm nghi lễ cất tráp vào đền, như khăn, váy áo, quạt, túi đeo tay đựng trầu và cả sách hát. Từ đó cho đến tận 36 năm sau, đến định kỳ lễ hội, không ai được mở tráp và thậm chí không bao giờ được nhắc đến. Ai dám hát Dô vào ngày thường sẽ mang tội bất kính và bị thánh thần trừng phạt.

 

Không biết lời nguyền này có từ bao giờ và độ chính xác của nó đến đâu,  nhưng cho đến nay, nhiều người trong làng biết chuyện đều cấm con cháu không được học hay cất lời hát Dô. Có lẽ vì thế nên điệu hát ngày càng mai một.

 

Vậy mà như một cơ duyên, có một người phụ nữ yêu và say đắm tiếng hát Dô đến kỳ lạ. Với niềm tự hào của người dân Liệp Tuyết bà đã dám vượt qua những điều cấm kỵ, quyết tâm khôi phục lại điệu hát truyền thống mà cha ông đã để lại. Bà Nguyễn Thị Lan đã dày công sưu tầm những điệu Dô cổ. Ngày bận rộn với công việc đoàn thể, bộn bề với cái cày cái cuốc của công việc đồng áng. Đêm về văng vẳng tiếng hát Dô bên tai, bà lại tập trung cho những ca từ của làn điệu truyền thống quê hương.

 

 

Bà Nguyễn Thị Lan

 

Đặt ra cho mình mục tiêu thực hiện cho kỳ được việc khôi phục điệu hát truyền thống quê hương, từ năm 1989, bà Lan tìm đến tất cả các cụ cao niên trong làng để được truyền dạy lại những điệu hát Dô cổ.

 

Có được bản chép 36 làn điệu hát Dô, bà Lan bắt đầu đi khắp thôn xóm vận động để thành lập câu lạc bộ hát Dô. Đây là việc làm không đơn giản bởi nó không chỉ là việc vận động, thuyết phục gây dựng một phong trào văn nghệ đơn thuần mà còn là việc thay đổi quan niệm, cách nghĩ của nhiều người, của cả tập thể.

 

Bà Lan cùng nhóm hát đến trước bàn thờ Thánh để hát nghi lễ. Nếu như trước kia, phải qua 36 năm khi làng mở hội tế thần, người dân vùng quê Liệp Tuyết mới được một lần nghe điệu hát Dô thì nay cứ vào dịp tết đến xuân về, đất trời mở hội, người Liệp Tuyết lại có thêm niềm vui mới.

 

Chính những tâm huyết và cố gắng của bà Nguyễn Thị Lan, điệu hát Dô không những dần được khôi phục mà còn có thêm một sức sống mới và trở thành một phần quan trọng không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần người dân Liệp Tuyết.

 

Giờ đây cứ vào chủ nhật hàng tuần là các thành viên của CLB lại tập trung về đình làng để được học các làn điệu hát Dô của quê hương. Tuy là thể loại ca cung đình, song điệu hát Dô không khô cứng, bó hẹp trong một nội dung mà lời ca rất độc đáo, trữ tình và đề cập đến nhiều nét đẹp trong đời sống lao động, sản xuất, tình cảm của con người nên rất dễ đi vào lòng người. Chính vì thế nó đã lôi cuốn rất nhiều bạn trẻ yêu thích làn điệu này tham gia vào Câu lac bộ hát Dô của xã Liệp Tuyết. Giờ đây, CLB hát Dô của xã Liệp Tuyết như một mái nhà ấm áp của tất cả mọi người. Đến đây các em được hát, được múa và được cùng nhau chung tay giữ gìn nét văn hóa đặc sắc của quê hương mình.

 

Bà Nguyễn Thị Lan, Chủ nhiệm CLB hát Dô xã Liệp Tuyết, Quốc Oai, Hà Nội cho biết: “Tôi được 3 cụ truyền miệng. Lúc đầu, tôi thấy các cụ hát cũng cảm thấy khó nhưng tôi lại thấy rất say mê những lời ca đó. Ngày xưa các cụ có nói rằng “Gái có công, không chồng nào phụ” thì tôi cứ làm đến đâu thì tôi tiếp tục tôi làm. Bản thân tôi cũng tự nhủ và xin ngài, bao nhiêu năm nay đã mất tiếng hát Dô thì chúng tôi cũng tìm để thấy được nó. Bây giờ đã thấy nó rồi thì phải làm sao vận động con cháu mình tham gia vào câu lạc bộ. Cha sinh mẹ đã dìu dắt tôi đi vào với cuộc sống đời thường gắn liền với tiếng hát Dô. Vì thế, tôi muốn góp một phần nhỏ bé để góp vào công cuộc gìn giữ hát Dô trong cuộc sống hiện đại.”

 

Anh Tạ Văn Hưng, cán bộ Văn hóa Xã Liệp Tuyết, Quốc Oai, Hà Nội nói: “Bà Nguyễn Thị Lan rất dày công vun đắp, sưu tầm của các cụ đi trước. Bà khôi phục, sưu tầm được từ xã Liệp Tuyết, xã Tuyết Nghĩa và xã Ngọc Liệp. Bà là ngọn đèn cùng với các cụ, các ông, các bà khôi phục lại hát Dô từ đầu đến bây giờ. Hiện tại CLB hát Dô của bà có 50 thành viên, có 3 tầng lớp, thứ nhất là các đồng chí thanh niên, thứ 2 là các em các cháu từ lớp 10 đến lớp 12, thứ 3 là các cháu lớp 5 đến lớp 8.”

 

Với tâm huyết của mình, nhìn lại chặng đường đã đi qua, bà Nguyễn Thị Lan cảm thấy hạnh phúc vì mình đã sống trọn tình, trọn nghĩa với câu hát của quê hương, với văn hóa của dân tộc. Bằng chính tình yêu, trách nhiệm và những việc làm đơn giản, cụ thể, người Liệp Tuyết đã làm sống lại điệu hát Dô một cách đầy đủ, nguyên vẹn và ý nghĩa nhất. Giờ đây hát Dô Liệp Tuyết trên quê hương xứ Đoài vượt qua cả lũy tre làng để đến với đông đảo mọi người, đem lại giá trị đích thực khi được tôn vinh là địa chỉ văn hóa của đất nước.

 

Tuyết Nhung