Ruộng bậc thang những ngày cơm mới

Văn Hóa Việt Văn Hóa Truyền thống

Thứ 4, 25/12/2013 16h55

Vào mùa lễ cơm mới, các bản làng ở bản Háng Tầu Dê, xã Chế Cu Nha, huyện Mù Cang Chải nói riêng rất nhộn nhịp, đông vui. Lần lượt từng hộ gia đình trong bản bắt đầu rục rịch chuẩn bị lễ cơm mới, trước mời tổ tiên về ăn, sau là mời anh em bạn bè tới dự. Mâm cơm đơn giản thôi, chỉ có cơm được nấu từ thứ gạo mới giã xong còn thơm phức, thịt lợn hoặc thịt gà nhà nuôi, rau sạch hái trong vườn, rượu cũng tự nấu chứ chẳng hề cầu kỳ như lễ lạt của người Kinh. Lễ cơm mới cũng không phải tổ chức vào ngày nào cố định mà tùy vào điều kiện từng gia đình mà tổ chức ngày nào, giờ nào cũng được.

 Ruộng bậc thang những ngày cơm mới
 
Đến Mù Cang Chải vào đúng dịp ấy, chúng tôi được ông Hờ Bua Kí- Bí thư chi bộ bản Háng Tầu Dê mời về nhà dự lễ. Từ sớm, vợ và các cô con dâu của ông đã người nhóm bếp, kẻ giã gạo, hái rau. Dáng vẻ họ khỏe khoắn, chắc nịch nhưng lại duyên dáng kì lạ theo những nhịp váy sặc sỡ đung đưa một cách vui vẻ. Nhìn họ tuy vất vả nhưng nét mặt lại chẳng có vẻ gì của sự nhẫn nhịn khắc khổ như ta vẫn thường thấy ở đàn bà miền xuôi. Họ cứ vô tư lự, cứ hồn nhiên như thể những lo toan bề bộn hàng ngày thật ra như một lẽ tự nhiên ấy.
 
Sáng ra, vợ ông Kí cùng cô con dâu trưởng khệ nệ kê cái chảo to lên bếp, đổ thóc vào đó và bắt đầu rang. Thóc đã già thì chỉ cần rang sơ sơ, thóc còn hơi xanh thì rang lâu hơn. Rang xong, họ bắt đầu giã. Ở đây người ta vẫn dùng những chiếc cối đạp chân, được đặt trong gian nhà sau, cạnh lò rượu. Một tay vịn cửa, một tay quàng ra phía sau đều đều vỗ nhè nhẹ vào mông bé gái chừng 10 tháng tuổi địu trên lưng, cô con dâu thứ ông Kí vừa nhịp nhàng đạp chiếc chày gỗ. Tiếng chày nện xuống cối lúc mau, lúc thưa. Âm thanh ấy vọng lên nhà, khiến những người khách miền xuôi bất giác im lặng dỏng tai nghe chăm chú.
 
Ruộng bậc thang những ngày cơm mới
Gạo sau khi giã và sàng cẩn thận mới được cho vào chảo nước đun sâm sấp cho tới khi mềm lại được múc bỏ vào chõ nấu chín chứ không nấu trong nồi ngay từ đầu. Trong khi phụ nữ lúi húi nấu cơm thì mấy người đàn ông ra chuồng lợn chọn lấy một con chuẩn bị làm lễ. Cúng cơm mới không nhất thiết phải mổ lợn, nếu không có lợn, người ta có thể mổ gà nhưng nhất định phải làm trong nhà, trước sự chứng kiến của tổ tiên. Đó là lý do vì sao họ kê bàn giữa nhà, trải lá chuối lên trước khi khiêng lợn vào trong. 
 
Ông Kí bảo, ý nghĩa của lễ cơm mới là để cầu mong sức khỏe và sự bình an cho mọi người trong gia đình chứ không phải cầu mùa màng bội thu như nhiều người vẫn nghĩ. Năm nào cũng vậy, cứ đến mùa thu hoạch dù nhà giàu hay nhà nghèo, dù được mùa hay mất mùa… nhà nào cũng tổ chức lễ cơm mới. Đến dịp ấy, cả bản, thậm chí là cả cán bộ các cơ quan thuộc xã lại kéo nhau đi từ nhà này qua nhà khác như cái lệ, vui như hội. Ai đi nhà này mà không đi nhà kia thế nào cũng bị trách. 
 
Vì lễ cúng khá đơn giản nên chỉ khoảng 11h là lễ cúng đầu diễn ra. Theo phong tục thì chỉ có người đàn ông có vị trí quan trọng nhất trong gia đình mới được làm lễ. Ở nhà này, tuy con trai trưởng là chủ tịch xã Chế Cu Nha nhưng trong gia đình, ông Kí vẫn là người quan trọng nhất. Ông giải thích, nếu ông ốm, hay vì lý do nào đó không thể làm lễ này thì gia đình phải mời ông bác, ông chú sang làm thay chứ con trai ông vẫn chưa được phép.  
 
Ruộng bậc thang những ngày cơm mới
Đến giờ cúng cũng là lúc quan khách, bà con chòm xóm đã tề tựu đông đủ. Không ai bảo ai, họ lập tức im lặng đứng xung quanh theo dõi. Ở giữa nhà, một chiếc bàn ghế được kê ngay ngắn, chung quanh bàn, nhiều chiếc ghế con xếp cạnh nhau. Trên bàn, người nhà đã xới ra một âu cơm đầy nghi ngút khói. Tròn quanh miệng bát, người ta cắm thìa sao cho lòng thìa quay vào trong ý mời tổ tiên về ăn cơm. 
 
Ông chủ nhà bắt đầu cúng, giọng lúc trầm lúc bổng như hát. Một lúc sau, ông xúc cơm từ âu cơm lên ăn, rồi lại dùng một chiếc thìa khác xúc một ít cơm đổ ra bàn, cùng với thịt lợn và tiếp tục lầm rầm. Anh Hờ A Hừ, con trai trưởng của ông giải thích, đại ý bài cúng mời tổ tiên về ăn cơm để chứng giám cho lòng thành của ông mà ban sức khỏe và sự may mắn cho tất cả các thành viên trong gia đình… 
 
Ruộng bậc thang những ngày cơm mới
Anh Hờ A Hừ nhớ lại, so với thuở anh còn là một cậu bé, lễ cơm mới bây giờ vui hơn nhiều vì kinh tế đã đỡ khó khăn. Anh bảo, thế hệ 7X các anh ngày nhỏ vẫn phải ăn cơm độn ngô, độn sắn. Có những năm, còn 3, 4 tháng nữa mới tới ngày thu hoạch lúa mới mà gạo dự trữ đã vét cạn cả nhà phải ăn ngô, ăn rau, hoặc đi vay hàng xóm mong chờ tới mùa lúa chín, có cơm mới mà ăn. Năm nào được mùa thì năm ấy đỡ lo hết thóc dự trữ giữa chừng, năm nào mất mùa, nhà nào nhà nấy lo ngay ngáy, chắt chiu dành dụm mà ăn, chờ sang mùa sau.
 
Anh Hừ chia sẻ “ngày còn nhỏ, bọn trẻ con chúng tôi háo hức chờ tới lễ cơm mới này để được ăn một miếng thịt cho đỡ thèm. Mà ngày ấy, thịt cũng chẳng có nhiều đâu, gọi là có thôi. Giờ cuộc sống thay đổi nhiều, chuyện ăn uống không còn quan trọng, quan trọng nhất là mọi người được ngồi với nhau, uống với nhau chén rượu, hàn huyên ôn nghèo kể khổ, nói chuyện cũ, chuyện mới”.
 
Ruộng bậc thang những ngày cơm mới
Lễ cúng diễn ra không quá dài và giản dị nhưng dường như đầy trang trọng. Sau khi ông Kí kết thúc nghi lễ, chiếu được trải, mâm được bày, rượu được rót. Tiếng cười nói xôn xao. Người ta bắt đầu đi từng mâm chúc tụng với rất nhiều lý do. Chén cứ nâng lên đặt xuống rồi lại nâng lên xôm tụ như thể các bà các chị đi chợ mặc cả mua bán. Nhưng rồi chén nào cũng cạn, người đi chúc mặt giãn ra vui vẻ, hài lòng như bán được hàng, người được chúc cũng vui vẻ vì “hoàn thành trách nhiệm”. Rồi thì ai cũng chuếnh choáng bậc cao bậc thấp như những thửa ruộng bậc thang lao xao ngoài kia, cứ trải dài và miên man mãi.
 
Tuấn Minh
 

Nguồn: http://vtc.vn/