Hồi sinh phường rối cạn Tế Tiêu

Văn Hóa Việt Văn Hóa Truyền thống

Thứ 2, 06/01/2014 15h49

NETVIET - Về làng Tế Tiêu, thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, chúng ta không chỉ được xem những người nghệ sĩ đồng quê múa rối nước mà còn bị lôi cuốn bởi tài nghệ của họ qua những tiết mục múa rối cạn.

 

Thổi hồn vào con rối

 

Múa rối là một loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống của Việt Nam, xuất hiện từ đời Lý, vào khoảng cuối thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12. Loại hình nghệ thuật này thường được biểu diễn vào dịp lễ tết hay hội làng.

 

Tương truyền, nghề chơi rối của đất Tế Tiêu đã có hơn 400 năm. Năm Hưng Phúc 1573, một vị quan có tên là Trần Triều Đông Hải đã về lập làng Tế Tiêu và sáng tạo nghề rối truyền dạy cho dân làng. Theo năm tháng, trải qua nhiều thế hệ, trò chơi dân gian ấy đã được nâng tầm thành một môn nghệ thuật đặc sắc, phản ánh cái hồn cốt của làng quê Việt Nam. Khác với nhiều phường rối ở vùng đồng bằng sông Hồng, dù có thể biểu diễn cả rối nước, nhưng đất Tế Tiêu nổi tiếng hơn cả vẫn là tài nghệ làm và biểu diễn các trò rối ngay trên cạn. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, rối cạn Tế Tiêu tưởng chừng như đã bị quên lãng. Mãi đến năm 1990, phường rối Tế Tiêu được hồi sinh sau 25 năm gián đoạn, mở ra một giai đoạn phát triển mới.

 

Nghề rối không có một trường lớp đào tạo, tất cả được truyền dạy lẫn nhau từ đời này sang đời khác. Các con rối của phường rối Tế Tiêu thường được làm bằng loại gỗ xoan đã được ngâm kỹ dưới nước cả năm trời nên tránh được mối mọt, lại dễ đục đẽo, gọt tỉa trong quá trình tạo hình cũng như khi biểu diễn. Chính là sự tỉ mỉ, khéo léo qua bàn tay của người thợ đã thổi hồn vào những con rối vô tri, vô giác. Quan trọng nhất trong khâu chế tác là việc đẽo gọt, chăm chút phần gương mặt và các khớp chi của con rối, giúp rối cử động linh hoạt dưới bàn tay điều khiển của những người nghệ sĩ.

 

 

Ảnh: dangcongsan.vn

 

“Để người xem cảm nhận được cái hay của múa rối thì ta phải cho cái hồn vào con rối. Mình cảm nhận được những bài hát hay, hát như thế nào, làn điệu nó ra làm sao thì người biểu diễn phải sinh động, cử chỉ, hoạt động ra sao. Thí dụ như là, hát những câu như thế nào thì tay nên dùng như thế nào.” - Ông Lê Đăng Nhượng, một nghệ nhân cao tuổi nói.

Khán giả khi xem các con rối chuyển động nhịp nhàng tưởng chừng như đơn giản, nhưng thực tế để điều khiển được chúng thật không dễ dàng. Phường rối Tế Tiêu chuyên diễn tích tuồng bằng con rối với cách bố trí gắn bốn que điều khiển ở dưới hai cánh tay, hai khuỷu chân. Các con rối đều hoạt động được cả tứ chi. Khi diễn những tích tuồng, cốt truyện được xây dựng theo các tích tuồng cổ, lời thoại, trang phục và binh khí của các con rối cũng phải tuân thủ như những quy định của nghệ thuật tuồng. Có như vậy khi biểu diễn mới theo được các làn điệu tuồng, tạo nên sức hấp dẫn cho người xem.

 

Ông Lê Văn Lung, Trưởng ban Văn hóa thông tin Thị trấn Đại Nghĩa, Mỹ Đức, Hà Nội cho biết: “Nét hồn quê lưu đọng lại trên những con rối, trên các nhân vật nó gắn với cuộc sống thường ngày của những người nông dân, gắn liền với sự tích, những câu chuyện cổ dân gian của cha ông ta để lại. Do vậy, những tiết mục múa rối của phường rối Tế Tiêu luôn được sự hưởng ứng nhiệt tình của khán giả, đặc biệt là các em nhỏ”.

 

Người hồi sinh phường rối cạn

 

 

 Ảnh: dangcongsan.vn

 

Người có công khôi phục phường rối sau năm 1954 là Nghệ nhân Phạm Văn Bể, hiện là trưởng phường rối Tế Tiêu. Sau bao nhiêu nhọc nhằn, cùng với tâm huyết của mình, Nghệ nhân Phạm Văn Bể đã động viên họ hàng anh em, những người còn đam mê múa rối lập lại phường rối Tế Tiêu ngày nào. Những đêm ngày cần mẫn chế tác con rối hay tự tay mình may từng bộ trang phục cho chúng, có lẽ vì thế mà Nghệ nhân Phạm Văn Bể đã có một tình yêu vô tận với những con rối. Hơn 60 năm gắn bó, múa rối đã trở thành một phần cuộc đời đối với người đàn ông say mê nghiệp rối này. Tuy đã ở cái tuổi xưa nay hiếm nhưng tình yêu với những con rối trong ông vẫn chưa bao giờ vơi cạn.

 

Sinh ra ở vùng quê Tế Tiêu có truyền thống múa rối, cậu bé Phạm Văn Bể lúc ấy được theo thầy Lê Đăng Nhượng học cách điều khiển các con rối. Cụ Lê Đăng Nhượng là một nghệ nhân lão luyện trong làng và cậu bé Phạm Văn Bể được thầy nhiệt tình truyền dạy nhiều bí quyết múa rối. Sống giữa không gian làng múa rối, tình yêu với môn nghệ thuật truyền thống này dường như đã ngấm vào máu của cậu ngay từ thời thơ bé.

 

Lắng nghe từng lời dạy của thầy, những lời thoại, những tích trò, cách điều khiển con rối đã trở thành những kinh nghiệm để ông truyền dạy lại cho nhiều người khác. Nhận thức được ý nghĩa quan trọng của việc truyền dạy nghệ thuật múa rối cho thế hệ sau, nghệ nhân Phạm Văn Bể vẫn thường xuyên hướng dẫn những thành viên trong phường rối Tế Tiêu, đặc biệt là người con trai của ông.

 

Anh Phạm Công Bằng, con trai nghệ nhân Phạm Văn Bể chia sẻ: “Rối cạn có cái khó, khó là mình làm sao thổi cái hồn vào con rối, làm sao cho ra đúng nhân vật thiện thế nào, ác thế nào. Người không biết diễn, có thể con rối nó cứng đơ, không cử động được. Cái đó đòi hỏi làm sao mình nhập tâm được vào vai diễn, trò diễn.”

 

Phường rối luôn dành các buổi biểu diễn cho các em nhỏ, bởi những người nghệ sĩ của phường rối cạn Tế Tiêu vẫn luôn tâm niệm rằng, biết đâu qua những buổi biểu diễn như thế này, có những em nhỏ muốn gắn đời mình với những con rối, có như vậy, vốn quý của cha ông để lại sẽ mãi được giữ gìn.

 

Cách đây vài năm khi còn khỏe, Nghệ nhân Phạm Văn Bể vẫn phụ trách việc soạn những tích trò rối của phường. Nay khi không còn thường xuyên tham gia biểu diễn cùng các anh em, nhưng dù bất cứ thời điểm nào, mỗi khi các diễn viên trong phường rối chuẩn bị đi diễn hay cần tham khảo ý kiến, ông đều sẵn lòng chỉ bảo, hướng dẫn, sửa từng câu hát, lời thoại.Với ông, đó không chỉ là niềm vui mà còn là trách nhiệm của người đi trước trong việc truyền nghề, cũng như lòng nhiệt huyết, tình yêu nghề cho lớp trẻ kế cận trong việc bảo tồn và phát triển những giá trị văn hóa dân tộc. Thấu hiểu được ý nguyện của cha, anh Phạm Công Bằng luôn ý thức được trách nhiệm của mình đối với nghiệp rối của làng Tế Tiêu.

 

Bằng niềm đam mê, nghệ nhân Phạm Văn Bể đã đưa phường rối Tế Tiêu hồi sinh và phát triển, giới thiệu môn nghệ thuật truyền thống này đến với đông đảo công chúng.  Qua cuộc hành trình dài gìn giữ đến ngày hôm nay, những người nghệ sĩ đồng quê ấy đã đến với nghệ thuật truyền thống chỉ bằng lòng đam mê và sự tận tâm với văn hóa của dân tộc. Vượt lên trên những khó khăn, yêu những con rối, họ luôn ý thức được trách nhiệm của mình với một lòng nhiệt huyết: Sinh vì nghệ, tử cũng vì nghệ.

       

Tuyết Nhung